Oyunculuk ve Fiziki Değişim Üzerine - The Machinist (2004)

Bu sefer yönetmen Brad Anderson'ın en iyi filmi olan Makinist'i, bu filmin başrolü olan Christian Bale'in rol için muazzam değişimini, oyunculuğunu ve filmin detaylarını irdeleyeceğiz. Öncelikle yönetmen Brad Anderson'ın filmografisine baktığımızda genellikle psikolojik gerilim tarzında filmler çektiği görülmektedir;

* Son yıllarda çektiği işler gerçekten kötü ve tatmin etmeyen işler: The Call (2013), Fractured (2019), Blood (2022), The Silent Hour (2024) ve hatta çok yeni olan Worldbreaker (2025). Bunlara ek olarak Vanishing on 7th Street (2010) ise yönetmenin en kötü işi. Bu filmleri izlerken evde önemli işlerinizi halledin, bunlar arkada dönebilir.
* Bunlar dışına ortalama işlerine bakarsak: Masters of Horror S2E4 - Sounds Like (2006), Beirut (2018), Transsiberian (2008), Session 9 (2001) ve Stonehearst Asylum (2014). 
* Next Stop Wonderland (1998) ve Happy Accidents (2000) ise en basit tabiriyle 7 puanlık, iyi filmler.

Asıl filmimize gelecek olursak zaten yönetmenin de en iyi işi, The Machinist (2004)

(Film 21 yaşında, bu yazıyı okumadan evvel filmi izleyin, aşağısı spoiler kaynıyor)

Filmin çekimleri Catalonia, İspanya'da gerçekleşmiş, bağımsız bir yapım olduğunu biliyordum ama çekimlerin tamamının İspanya'da olduğunu bilmiyordum açıkçası. Amerikan stüdyolarını ikna edememişler bu filmin çekimi için çünkü kendi ülkelerinde daha maliyetli ve projeye inanan stüdyo neredeyse bulamamışlar. İspanyolca adı "El Maquinista" ki filmin orijinal isimlerinden biri. Filmin tagline'ı ise: How can you wake up from a nightmare if you are not asleep? (Uyumuyorsan kabustan nasıl uyanabilirsin ki?)

Başrolde Bale var yan rollerde ise Jennifer Jason Leigh, Aitana Sanchez-Gijon, John Sharian ve 80'lerin kötü adamlarından Michael Ironside. 5 Mil USD bütçe ile çekilmiş ve 8.2 Mil USD işe hasılatı yapmış.

Bir yıldır uyumayan bir fabrika işçisi, kendi akıl sağlığından şüphe etmeye başlar. 1 saat 41 dakika süren filmin konusu en kısa haliyle bu. Trevor Reznik (C. Bale) bir makine operatörüdür ve bir uykusuzluk sendromu yaşamaktadır. (Senarist Scott Kosar, Nine Inch Nails grubunu o kadar çok seviyormuş ki, filmin kahramanı Trevor Reznik ismini, grubun solisti Trent Reznor'un adından türetmiş) Aşırı yorgunluk ve uykusuzluk yüzünden fiziksel sağlığı ve akli dengesi bozulmaya başlar. Çalıştığı yerde karıştığı bir iş kazası sonucu işçilerden biri kolunu kaybedince orada çalışan insanları karşısına almış olur. Kaza yüzünden Trevor’ı suçlarlar. Artık hem kendisi hem de diğerleri için bir engel haline gelmiştir ve adamların tek isteği Trevor’ın gitmesidir. Anlayacağınız kapitalist üretim rejimi içinde ezilen bir işçi ile karşı karşıyayız.

Çalışanların onun işten atılması için komplo kurmaya başlamalarını anlayınca Trevor’ın suçluluk duygusu zamanla şüphe ve paranoyaya dönüşür. Önce evinde gizli notlar bulur. Tüm bu gizemler, Trevor’ı delirtmek için kurulmuş bir entrikanın parçaları mı yoksa her şeyin sebebi aşırı uykusuzluk ve yorgunluk mu? Olup bitenleri anlayabilmek için meydana gelen tuhaf olayları araştırmaya başlayan Trevor’ın hayatı bir kabusa dönmeye başlar. Kendini fiziksel ve ruhsal olarak kaybettikçe gerçeklerden uzaklaşan Trevor, zamanla ürettiği bu komplo teorisi içinde bulur kendini.

Şimdi karaktere adanmışlık anlamında C. Bale sadece zayıflamamış, adam insanlıktan çıkmış resmen. İnsan görünümünün dışında normal olmayan bir hali var. Ve üzerine yaşadığı paranoyaları da düşündüğümüzde film boyunca olayları sorgulamamız bitmiyor. Emin olamama durumunu bize tamamen yaşatan Bale'in oyunculuğu ve fiziki adanmışlığı.

Bale’in role olan aşırı bağlılığı, performansının diğer yönlerini gölgede bırakacak kadar öne çıkarıldı. Oysa Reznik karakteri sadece uykusuzluk ve kötü beslenmenin getirdiği fiziksel değişimleri yansıtan biri değil; aynı zamanda iç dünyasındaki yıkımı da çok sert bir şekilde dışarı vuruyor. Duygusal ve psikolojik olarak çökmüş, hayaletler tarafından rahatsız edilen bir adam ve Bale’in role bağlılığı sayesinde bedeni bu çöküşün canlı bir göstergesine dönüşüyor. Bu durumun filme daha fazla derinlik ve zenginlik kattığı kesin.

Bu açıdan bakmaya çalışırken ve film ile ilgili okumalar ve araştırmalar yaparken "JoBlo"da okuduğum şu kısım çok ilgimi çektiği için buraya direkt alıntılıyorum: Filmi izlediğinizde, Bale'in gözlerinin arkasında olağanüstü bir şeyler olup bittiğine özellikle dikkat edin; dikkatli bakarsanız, şaşırtıcı bir şekilde görebileceğiniz çok sayıda hayatın katmanları vardır. Her bakışın arkasında patlar, hayatta kalmak için mücadele eden, kendini içinde bulduğu bu kemikli hapishaneden kaçmak için çabalayan benliğinin parçaları ve parıltıları. Bu ustaca bir beceri ve basitçe söylemek gerekirse, hala kariyerinin en iyi çalışmalarından biri.

Christian Bale, karakterinin aşırı derecede zayıf görünmesi gerektiği için çekimlerden önce dört aydan fazla bir süre boyunca sıkı bir diyet uygulamış. Bale'in eski asistanı tarafından yazılan biyografisine göre, bu günlük diyet “su, bir elma ve günde bir fincan kahve ile ara sıra viski”den oluşuyormuş. Bu durum bile izleyiciye karakterdeki psikolojik çöküntüyü hissettirmektedir.

DVD'deki yorumlara göre, 28 kilo vererek vücut ağırlığını 54 kiloya düşmüş. Bale, 45 kiloya kadar inmek istemiş, ancak film yapımcıları sağlık endişeleri nedeniyle buna izin vermemişler. Aslında,183 cm boyundaki Bale'in ulaştığı hedef kilo, çok daha kısa boylu bir aktör için belirlenmiş, ancak Bale yine de bunu başarabileceğini görmekte ısrar etmiş. Yönetmen Brad Anderson, Christian Bale'den bu kadar çok kilo vermesini istememiş ve çekimlerin ilk gününde Bale'in görünüşünü görünce gerçekten şok olmuş. Ayrıca, oyuncunun adanmışlığından da çok etkilendiğini itiraf etmiş. Çekimler bittiğinde, Batman Begins filmindeki rolü için ekran testine hazır olmak üzere yeterli kiloyu geri kazanmak için sadece altı haftası kalmış ve bunu ağırlık kaldırarak ve pizza ve dondurma yiyerek başarmış.

Trevor Route 666'da giderken, bir çekimde başının üzerinde “Suç ve Ceza” yazan bir tabela görünüyor. Bu, suçunu haklı çıkarmaya çalışan suçlu bir adamı anlatan bir Dostoyevsky romanı. Bu arada Trevor'ın evde okuduğu ise Dostoyevski'nin, masum bir adamın başkalarının yolsuzluk ağına düşmesini anlatan ve çok şaşırtıcı bir sonla biten romanı “Budala”ya da bir gönderme var ve bu, filmin kendi sonunu da önceden haber veren bir referans. Ayrıca en güçlü edebi etkiyi, gene Rus yazar Dostoyevski'den almış senarist Scott Kosar, ve yazarın bir başka romanı The Double'dan da etkilendiğini belirtmiş. Çekimler sırasında da yönetmenin yönlendirmesi ile birlikte Bale'de bol bol Dostoyevski okumuş. Suç ve Ceza'da o dönem okuduğu yapıtlardan birisiymiş. Uykusuzluğu da hissettirebilmek adına çekim sürecinde günde sadece 2 saat uyumuş, 10 saat ise sadece okuyarak geçiriş. Yazar zaten Dostoyevski ve Kafka'dan ilham aldığını bir çok röportajında ifade etmiş. Yönetmen de buna uygun olarak "Kafkaesk" bir ortam yaratmış filminde.

Trevor, arabasıyla bir çocuğa çarpıp kaçtığı için duyduğu suçlulukla baş edebilmek adına olayı bilinçaltına itmeye ve unutmaya çalışır. Suçunu daha derine gömmek istercesine ellerini çamaşır suyu ve deterjanla yıkar, banyodaki fayansları diş fırçasıyla temizler. Ancak zihninin daha vicdanlı tarafı, onu gerçeği hatırlatıp rahatlatmak için buzdolabına post-it’ler yapıştırarak onunla adam asmaca oynamaya başlar.

Kaza nedeniyle yaşadığı ruhsal travma, Travma Sonrası Stres Bozukluğu'na yol açar. Yaşadığı travmatik olayın onda yarattığı suçluluk duygusu nedeniyle ileri derecede uykusuzluk (insomnia) çekmektedir. Uykusuzluk dikkat dağınıklığına sebep olur, konsantre bozukluğu yaşatır ve iş performansını etkiler. Filmde iş arkadaşı Miller'ın kolunu kaybetmesinin sebebi Trevor'ın dikkat dağınıklığıdır. Sürekli şüpheyle geçirdiği iş ortamında gördüğü sanrılar onun herkesle olan ilişkisini kötü etkiler.

Mehmet Sindel'in film ile ilgili görüşlerini okurken bir kısmını burada belirtmek isterim. Bu yorumuna katılmamak elde değil: "Herkes onun düşmanıdır çünkü içindeki yargıç, dış dünyada tezahür edecek bir mahkeme salonu aramaktadır. Ivan karakteri, Trevor’ın bastırdığı suçun psişik figürüdür. Freud’un “Uncanny” (Tekinsiz) tanımıyla bireyin hem kendinden hem kendine yabancı olan bir görüntüsü, hem gölge hem arzu nesnesidir. Film boyunca görülen aynalar, rüyasızlığa ve gerçeği bastırmaya dayalı bu çöküşün en belirgin görsel  motifleridir. Uykusuzluk, 24 saatlik üretim çılgınlığının semptomatik karşılığıdır; artık uyumayan, dinlenmeyen, rüya görmeyen bir beden, sermayenin rüyasız işçisidir. Bu nedenle filmdeki her sahne, ekonomik bir düzenin varoluşu tüketme biçiminin sinematografik belgeselidir."

Bale oynadığı karakter için şunu diyor: Sadece suçluluğunun dışa vurulmasıydı ve suçluluk duygusu tarafından kelimenin tam anlamıyla canlı canlı yeniliyordu Trevor. O dönem memnun olmadığım birkaç film çekmiştim ve kendimi tamamen kaptırabileceğim, takıntılı olabileceğim bir şey arıyordum. Yani, o zamanlar bunun akıllıca bir şey olmadığını hatırlıyorum çünkü para kazanamıyordum ve “kahretsin, yerimi kaybedeceğim ya da geçimimi sağlayamayacağım” diye düşünüyordum. Yeni evlenmiştim ve tüm bu problemler vardı, yani iş açısından akıllıca bir şey değildi. Ama ben iş konusunda hiç akıllı olamadım zaten.

I was so quiet and happy being quiet, and just kind of there, but not really there. But it was also very much an awareness on my part that there are some parts which it's appropriate to disconnect yourself, other parts which it's not appropriate at all, in which you really should be as social as possible and it can actually help. But with this one, it really was necessary because I honestly did find that if I started chatting and being too pally with everybody around on the set, I was exhausted after that, and I just couldn't do the scenes. So my mantra was literally try not to speak unless it's on film, unless I'm doing that scene. So I barely uttered a word to a number of the other actors and actresses. (Çok sessizdim ve sessiz olmaktan mutluydum, sanki oradaymışım gibiydim ama aslında orada değildim. Ama aynı zamanda, kendinizi bazı durumlarda koparmanın uygun olduğu, bazı durumlarda ise hiç uygun olmadığı, mümkün olduğunca sosyal olmanızın gerçekten yardımcı olabileceği farkındalığı da bende vardı. Ama bu durumda, bu gerçekten gerekliydi çünkü dürüst olmak gerekirse, setteki herkesle sohbet etmeye ve fazla samimi olmaya başladığımda, sonrasında çok yorgun düşüyordum ve sahneleri çekemiyordum. Bu yüzden benim mantram, filmde değilse, o sahneyi çekmiyorsam, konuşmamaya çalışmaktı. Bu yüzden diğer aktör ve aktrislerin çoğuna neredeyse hiç konuşmadım)

(Regarding his weight loss) I kind of just wanted to see if I could set myself a challenge and achieve it and have the mental discipline not to waver from it… and it would've been ridiculous if it was for a movie that I didn't think it was worth it, but I felt that it was essential for playing this part. I understand that a number of people have also said to me, 'Well, this isn't going to be a mainstream movie. You're not going to get many people to go and see it. So why did you do it?' Well look, it's not for that. To me a movie doesn't become better just because a lot of people go see it at all. My primary satisfaction for making movies is actually in the making of the movie. So in those terms, absolutely, I feel like it was worth it. (Kilo kaybıyla ilgili olarak- Kendime bir hedef belirleyip bunu başarabilir miyim, bu hedeften sapmayacak zihinsel disipline sahip miyim diye görmek istedim... Eğer buna değmeyeceğini düşündüğüm bir film için olsaydı saçma olurdu, ama bu rolü oynamak için bunun gerekli olduğunu hissettim. Birçok kişinin bana "Bu film ana akım bir film olmayacak. Çok fazla insan izlemeye gitmeyecek. Öyleyse neden yaptın?' dediklerini biliyorum. Bakın, bunun için yapmadım. Bana göre bir film, çok fazla insan izlemeye gitti diye daha iyi hale gelmez. Film yapmaktan aldığım en büyük tatmin, aslında filmi yapma sürecinde. Bu açıdan bakıldığında, kesinlikle buna değdiğini düşünüyorum)

Filmin konseptinde önemli yer tutan "who are you" sorusu baş karakterinin geçmişini refere etme sürecini iyi bir biçimde kurgulanmış. Filmdeki puzzle tamamlama süreci çok iyi işlenmiş açıkçası. Ayrıca Hitchcock, Lynch ve Fincher esintilerini görebileceğiniz bir film, soğuk bir renk paletine sahip. Öte yandan Dostoyevski referansları ile baş karakterimizin bilinç ve bilinçdışı arasında gelgitleri ile seyirciyi takıntı, paranoya, şüphe, gerilim ve gizem arasında mekik dokuyan bir hikayenin içine çekmekte.

Brad Anderson: I think you could say that there were certain directors that were haunting the set… and Hitchcock was certainly the pre-eminent presence. Scott Kosar and I both felt that we were channelling a Hitchcock film, through the music, the Bernard Herrmann-style score, the look and the feel. We wanted to make something that felt weirdly timeless, like it wasn't about any particular place or time, and had a very old-fashioned feel to it. (Bence sette bazı yönetmenlerin hayaletleri dolaşıyordu diyebiliriz... ve Hitchcock kesinlikle en belirgin olanıydı. Scott Kosar ve ben, müzik, Bernard Herrmann tarzı film müziği, görünüm ve hislerle bir Hitchcock filmini yansıtıyor olduğumuzu hissettik. Belirli bir yer veya zamanla ilgili olmayan, tuhaf bir şekilde zamansız hissettiren ve çok eski moda bir havası olan bir şey yapmak istedik)

The director of photography, Spanish cinematographer Xavi Gimenez, was great. His whole palette is virtually un-illuminated. He likes working in the dark literally (laughs). And I really liked that idea of seeing how far we could push it and just keeping it very noir… That is sort of what we intended; to keep it not just dark for the sake of creating scares, but dark to create a real sense of paranoia and dread… Just something looming there in the darkness, we were playing with that. Also I just wanted to make the imagery really graphic and simple in keeping with the idea that the locations were very generic. We wanted the feeling of this guy’s world, the look of the film, the compositions and such all that to just feel very symmetrical and generic and not of this world. It needed to feel almost dream like in some way. (Görüntü yönetmeni, İspanyol sinematograf Xavi Gimenez harikaydı. Onun tüm paleti neredeyse hiç aydınlatılmamış. O, kelimenin tam anlamıyla karanlıkta çalışmayı seviyor (gülüyor). Ve ben, bunu ne kadar ileri götürebileceğimizi görmek ve çok noir tutmak fikrini gerçekten çok sevdim... Bizim amacımız da buydu; sadece korku yaratmak için karanlık tutmak değil, gerçek bir paranoya ve dehşet hissi yaratmak için karanlık tutmak... Karanlıkta beliren bir şey, biz de bununla oynuyorduk. Ayrıca, mekanların çok genel olduğu fikrine uygun olarak, görüntüleri gerçekten grafiksel ve basit hale getirmek istedim. Bu adamın dünyasının hissini, filmin görünümünü, kompozisyonları ve tüm bunları çok simetrik ve genel, bu dünyaya ait olmayan bir his olarak vermek istedik. Bir şekilde neredeyse rüya gibi hissettirmesi gerekiyordu)

Mekan tasvirleri de harikaydı. Fabrikada özellikle ortaya çıkan gri mavi tonların etkileyiciliği hat safhadaydı.

Bu filmde beni en çok etkileyen şeylerden biri de senaryo ve temaların sinematografi üzerinden anlatımı. Yani filmin kurgu aşamasında uygulanan “color correction” durumu (renk düzenlemesi). Filmdeki gri, yeşil, beyaz ışıkların filmin çeşitli bölümleri ile bağlantısı bulunmakta. Youtube'da bunu çok güzel anlatan bir video var, izlemenizi tavsiye ediyorum ve hemen aşağıda paylaşıyorum:

Filmde buzdolaplarından kan akar, makineler insanlara zarar verir ve her şey giderek daha bozulmuş bir hâl alır. Renkler yavaşça silinir, Reznik’in derisi kemiklerinin üzerine iyice gerilir ve seyirci, onun yanından hiç ayrılmadan bu karanlık yolculuğa sürüklenir. Film adeta giderek daralan, sıkıştırılmış bir atmosfer yaratır; karakter sanki kendi zihninde kapana kısılmıştır ve bu durum her geçen an daha da çıkılmaz hâle gelir. Psikolojik baskı, karakterin yaşadıkları ve rahatsız edici çevre bir araya gelerek güçlü bir bütünlük oluşturur.

Trevor, Ivan'ın peşinden aracı ile takip ederken bir ara plakasını okumaya çalışır. "743 crn" tam o esnada hakimiyeti kaybeder ve durmak zorunda kalır. Ve bu esnada Trevor'un plakasını görürüz "nrc 347".

Film genellikle karanlık bir film. Filmin sonunda hapishanenin aydınlık olması vicdanının artık rahatladığı şeklinde refere edilebilir.

Biraz korku-gerilim filmi, biraz drama, biraz karakter filmi, biraz da sürrealist portre gibi bu film. Bunların hepsinden biraz biraz almış ve birleştirmiş ortaya THE MACHINIST filmi çıkmış. Kendine özgü bir kimliği var filmin. İzleyiciye uykusuzluğun ve suçluluk duygusunun insan psikolojisi üzerindeki derin etkilerini sorgulatıyor.

Son olarak filmin fragmanını ve C. Bale'in yıllar içinde rolleri için uğradığı fiziksel değişimi de paylaşıyorum. Imdb puanı 7.6 benim puanım 8.

Kaynakça

* https://www.imdb.com/title/tt0361862/?ref_=ttfc_ov_bk

* https://en.wikipedia.org/wiki/The_Machinist#External_links

* https://www.joblo.com/the-best-movie-you-never-saw-the-machinist-280-02/

* INTERVIEW: BRAD ANDERSON - https://chud.com/173/interview-brad-anderson/textutm_source=chud&utm_medium=&utm_content=&utm_campaign=non_home_clicktracking

* How Much Weight Christian Bale Lost For The Machinist - https://screenrant.com/machinist-movie-christian-bale-weight-loss/

* https://eksisozluk.com/the-machinist--831562

* The Machinist - How To Do Visual Storytelling - https://www.youtube.com/watch?v=uUaMdsnp3Yg

* Christian Bale's Preparation for The Machinist - https://www.youtube.com/watch?v=rn6gRZ83lZk

* Sinema ve Psikoloji #6: The Machinist (2004) - https://wannart.com/icerik/11579-sinema-ve-psikoloji-6-the-machinist-2004

* Mehmet Sindel - https://www.instagram.com/p/DMRjx6diyyc/

HANNIBAL LECTER - Bir Karakter ve Sineması Üzerine

Yazar Thomas Harris'in yaratıcılığında Amerikan Sinema tarihinin en "evil" karakteri. Bunu ben demiyorum, 2003 yılında Amerikan Film Enstitüsü tarafından Amerikan sinemasının en büyük kötü adamı seçilmiş bu karakter.

Tarihe bakacak olursak Hannibal, Kartaca devletinin ünlü diktası, büyük kumandanı. Döneminde Romalılarla yaptığı kanlı savaşlarla, zaferleriyle ve büyük hüsranıyla bilinir. İsminin etimolojisi cannibaldan kaynaklanmaktadır. Yazar Harris, karakterine bu ünlü kumandanın ismini vermiştir. Tarihsel bir kelime oyunu gibi (Hannibal the Cannibal) anti-kahramanlıkla kahramanlık arasında gidip gelen bir karakter.

Kendisi cannibalistic (yamyam) seri katil ve yakalanmadan önce ise adli bir psikiyatrist. Aynı zamanda gurme ve çok büyük bir entellektüel. Babası, unvanı 10. yüzyıla kadar giden bir kont, annesi ise soylu bir aileden gelen bir İtalyan, bir Visconti. II Dünya savaşı esnasında ise Hannibal ailesini kaybetmiştir. Özellikle kendisinden küçük kız kardeşini kaybedişi çok travmatik bir olaydır.

Soylu bir aileden gelen, üniversite tarihine en genç kabul edilen tıp öğrencisi olan, yaklaşık 10 yabancı dil bilen, manipülasyon yeteneği muazzam olan bir entellektüeldir Hannibal. Sadece nefret ettiği kişileri yiyen, klasik müzik ve resim tutkunu, Rönesans sanatı konusunda uzman, çizim yeteneği üst seviyede, çok iyi bir cerrahtı. İnsan anatomisi bilgisi muazzam. Elit ve titiz bir katil, en kültürlü yamyamdır. Hatta o kadar kültür delisidir ki; senfoni orkestrasındaki enstrümanistlerden birini sırf birkaç notada hata yaptı ve eserin ahengini bozdu diye öldürüp etini diğer orkestra elemanlarına yedirebilecek derecede ilginç bir sanat aşığıdır.

Yazar Thomas Harris, gençliğinde polis muhabirliği yaptığı dönemde Meksika'daki bir hapishane de yatan Doktor Salazar'dan esinlenerek bu romanları yazmış. Yazar, üç cinayetten dolayı Meksika Monterrey'deki Nuevo León Eyalet Hapishanesi'nde tutuklu bulunan Amerikalı akıl hastası Dykes Askew Simmons ile röportaj yapmak için Meksika'ya gider. Hapisteyken Simmons, bir hapishane gardiyanı tarafından her iki baldırından vurulmuş ve Harris'in “Dr. Salazar” olarak adlandırdığı yetenekli bir “hapishane doktoru” tarafından tedavi edilmiştir. İşin ilginç tarafı ise; yazar Harris bundan sonra Simmons ile görüşmek yerine; Salazar'dan etkilenir ve ona odaklanır. Salazar'ın “işkencenin doğası” hakkında konuşmaya başlamasıyla onunla röportajı yapma kararı alır. Bir hapishane gardiyanı daha sonra Harris'e, Salazar'ın aslında “kurbanını şaşırtıcı derecede küçük bir kutuya sığdırabilen” hüküm giymiş bir katil olduğunu söyler. Artık yazarımız karakteri için gerekli ilhamı alacağı kişiyi bulmuştur. https://en.wikipedia.org/wiki/Hannibal_Lecter

Bu tonton amca, yazarımız Thomas Harris, sağdaki ise karaktere ilham veren Dr. Salazar asıl adı Alfredo Balli Trevino.

Balli, üst sınıf bir aileden gelen bir cerrah ve doktordu ve meslektaşı olan sevgilisini öldürmüştü. Balli, sevgilisinin yüzüne kloroformla ıslatılmış bir havlu tutarak onu bayıltmış; ardından cesedi yanındaki banyoya taşımış ve boğazını kesip kanını tamamen boşalttıktan sonra cesedini parçalamış. Balli, 1950'lerin sonu ve 1960'ların başında kırsal kesimde birkaç otostopçuyu öldürdüğü ve parçaladığı da iddia edilmekte.

Hannibal Lecter üzerine yazdığı 4 roman ve bu romanlar ile ilgili çekilmiş film ve diziler popüler kültürde bu karakterin yerini sağlamlaştırmış ürünlerdir. Onlardan da kısaca bahsedeceğiz fakat yazımızın asıl konusu "Kuzuların Sessizliği" ve Gallerli aktör Anthony Hopkins'in muazzam işçiliği olacak.

Yazar Thomas Harris'in kitapları sırasıyla;

* Red Dragon (1981)

* The Silence of the Lambs (1988)

* Hannibal (1999)

* Hannibal Rising (2006)

Film ve dizilere bakacak olursak;

* Manhunter (1986), The Silence of the Lambs (1991), Hannibal (2001), Red Dragon (2002), Hannibal Rising (2007)

* Diziler ise; Hannibal (2013-3 sezon; IMDB Top 250 dizi listesinde 243. sırada) ve Clarice (2021-tek sezon). Özellikle Hannibal'da Lecter'ı oynayan Mads Mikkelsen'in performansı da Hopkins sonrası en iyi Hannibal performansıdır. Hopkins'e göre daha pokerface bir karakter.

Şimdi ise kronolojik liste ile sıralarsak;

* Hannibal Rising

Bir nevi Lecter's Origin. İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa'da genç Hannibal'ın hikayesi. Onu bir katile dönüştüren travmayı görüyoruz (Diğerlerinin öncesini anlatan hikaye-prequel). Aslında serinin en zayıf filmi fakat film en basit tabiriyle akıcı. Bu filmde, Hannibal'in Litvanya'lı ve soylu bir aileden geldiğini görüyoruz. Savaş dolayısıyla ailesini kaydeber ve sadece küçük kız kardeşi Mischa ile kalakalır fakat milisler tarafından bulunurlar ve bu milis birlik açlıktan dolayı küçük kız kardeşini yerler Hannibal'ın. Bu travmanın ardından Hannibal Paris'e kaçar ve oradaki tek yakını olan amcasının Japon eşi Lady Murasaki'nin yanına yerleşir ve intikam almak için beklerken bir yandan da Japon kültürünü, tarihini, dövüşünü öğrenir diğer yandan da tıp okuluna gider. Hannibal'ın bugünkü gelişmişlik seviyesinin ilk parçalarını burada görürüz. Serinin diğer filmleri ile kıyaslanamaz fakat gene de izlenebilir. Yönetmeni Peter Webber, başrolde Hannibal'i canlandıran aktör ise 2022 yılında aramızdan ayrılan Gaspard Ulliel. Yan rollerde Ryhs Ifans, Dominic West ve Gong Li yer almakta. Director's Cut (yönetmenin kurgusu) versiyonu 131 dakika. IMDB puanı 6.1 ve benim puanım ise 6.

* Manhunter

Director's Cut versiyonu 124 dakika. Yönetmen ise tarzını çok sevdiğim Michael Mann. İlk kitap olan Red Dragon'un ilk uyarlaması bu filmdir. Senaryolaştıran da yönetmen Mann. Ayrıca gene kendine has görüntü, ışık ve stili ile tipik bir Michael Mann filmi izlenimi veriyor. Ek olarak harika bir soundtrack albümü var ve direkt 80'ler sound'larını yakalıyorsunuz. Hannibal karakterini canlandıran ilk aktör ise şu sıralar Succession dizisiyle yıldızlaşan Brian Cox'dur. En az onun kadar psikopat bir polis olan Will Graham rolünde 80'ler deyince aklan gelen William Peterson var. Diğer rollerde ise Joan Allen, Dennis Farina (bu adam da 80'lerde ne kadar polis, emniyet müdürü rolü varsa oynamıştır), Tom Noonan ve Stephen Lang yer almakta.

Will Graham özel bir görev için emekliliğinden geri dönen bir FBI ajanı. Daha önce Hannibal'ı yakalamış fakat bu dava için onun düşünce tarzına ihtiyaç duymaktadır ve Kızıl Ejder olarak bilinen bir caninin peşine düşer ve olaylar gelişir.

Film, daha çok adli tıp çalışmalarına odaklanıyor ve baş karakter Will Graham'ın üzerinde yarattığı uzun etkileri gösteriyor bize, onunla katil arasındaki benzerlikleri vurguluyor. Adli tıp detayları o dönemin film izleyicisi için zor gelebilir günümüzde CSI tarzı diziler çok fazla fakat bu filmde adli konular içinde paylaşılan detaylar senaryoya çok iyi hizmet etmiş ve her bir delilin yaratacağı çıkarımı merakla yansıtıyor izleyiciye. Diğer yandan yönetmen hem baş karakter hem de katil için farklı stilize bir renk kullanımı sergilemiş, yoğun renk tonlu sahneler kullanmış, baş karakter Graham'da mavi tonlar hakimken katil de koyu yeşil tonlar kullanarak izleyicilerde farklı ruh halleri uyandırmış. Kasıtlı olarak kullanılan bir teknik olduğunu belirten ise filmin cinematographer'ı Dante Spinotti.

Mix eleştirilerle karşılaşmış film çıktığı yıllarda. Gişede de başarısız olmuş fakat ilerleyen dönemlerde ise gerek stilize görselliği gerekse oyuncu performansları açısından kült film statüsüne erişmiş. Son olarak, gözleri görmeyen kadının, anestezinin etkisi altında yatan kaplana sarıldığı ve kalp atışlarını hissettiği sahne gerçekten muazzamdır. Bu da bir tesadüf değildir. Film William Blake'in sanat eserlerini ele aldığı için, kaplan Blake'in "The Tyger" şiirine bir göndermedir. Filmin IMDB puanı 7.2 benim puan ise 7.7 (Tiger Scene aşağıda)

Kızıl Ejder adlı katilin adını aldığı tablo William Blake'a ait ve filmde de tablonun kendisi kullanılmakta. Bununla birlikte katil de bir çok sahnede bu pozları vermekte. Bir tanesini aşağıda yakaladım ve tablodaki gibi poz verme çabasında sanki katil. Tabii bu da aslında yönetmenin yansıtmak istediği.

Yönetmen Michael Mann: What drew me to the story was its connection to the essence of evil, which emerges in the process of dehumanization that leads a simple human being with no exceptional past to become a killer capable of the most terrible atrocities. And when the victims cease being human beings, they become morsels... bits of matter. I want to understand just what this is all about, as well as the influence of social context on the behavior of individuals, such as facism, genocide. (Bu hikayeyi çekici kılan şey, sıradan bir insanın, olağanüstü bir geçmişi olmayan bir insanın, en korkunç zulümleri yapabilecek bir katile dönüşmesine yol açan insanlıktan çıkarma sürecinde ortaya çıkan kötülüğün özüyle olan bağlantısıydı. Ve kurbanlar insan olmaktan çıktıklarında, birer lokma, birer madde parçası haline gelirler. Bunun ne anlama geldiğini ve faşizm, soykırım gibi sosyal bağlamın bireylerin davranışları üzerindeki etkisini anlamak istiyorum)

Michael Mann’in filmi romanı baz alır ama birebir takip etmez, bağlı kalmaz, Hollywood standart seri katil-polis filmi değildir. bu film kült statüsünde daha art-house polisiye gerilim.

* Manhunter'ın remake'i olan Red Dragon

IMDB puanı 7.2, benim puan ise 7.5

FBI profil uzmanı Will Graham, Hannibal Lecter ile ilk kez karşı karşıya gelir — Lecter'ın ilk yakalanışı. 124 dakika süren filmin yönetmeni Rush Hour serisi ile tanıdığımız Brett Ratner. Başrollerde Hopkins ile beraber bu sefer Will Graham rolü için Edward Norton var. Diğer rollerde Ralph Fiennes, Harvey Keitel, Emily Watson, Mary Louise Parker, Philip Seymour Hoffman yer almaktadır. Cinematographer gene Dante Spinotti iken filmin müzikleri ise Danny Elfman'a ait. 78 Mil USD bütçe ile çekilmiş ve global olarak 209 Mil USD gişe hasılatı elde etmiştir. 

Serinin ilk kitabı aslında. Manhunter'da da gördüğümüz üzere Kızıl Ejder adlı katilin karakterine ilham veren aslında William Blake'ın aynı adlı tablosudur. The Great Red Dragon and the Woman Clothed with the Sun (1805-Brooklyn Museum), aşağıda paylaştım.

Hopkins her zamanki gibi akıllı ve korkutucu, Edward Norton yeterli, Emily Watson gayet iyi, Harvey Keitel'de. Fakat bu tam bir Ralph Fiennes filmi. Francis "toothfairy" Dolarhyde rolünü resmen izletiyor.

Ralph Fiennes ve karakteri ile ilgili güzel bir analiz videosu yapmışlar, genelde Youtube'da takip ettiğim kanalardan biri olan The Vile Eye'da. Link aşağıda.

Analyzing Evil: Francis Dolarhyde From Red Dragon

Sevgili Will:

Artık iyileşmiş olmalısın. Umarım çok çirkinleşmemişsindir. Bayağı yara izi biriktirdin. Sana onları hediye edeni asla unutma. Ve ona minnettar ol. Yara izlerimiz bize geçmişin gerçek olduğunu hatırlatır. İlkel bir dünyada yaşıyoruz değil mi Will? Ne vahşiyiz, ne de bilge. İki aradalık bu dünyanın laneti. Mantıklı bir toplum beni ya öldürür ya da benden faydalanırdı. Çok rüya görüyor musun Will? Seni sık sık düşünüyorum.
Eski dostun Hannibal Lecter.

Will Graham ve Hannibal arasındaki bağ ve gene Hannibal’a olan hayranlığını 2 filmde de yer almakta hatta Hannibal dizisinde bunu çok daha fazla görürüz. Özellikle karşılıklı oynadıkları sahnelerin, yazar Harris'in kitaplarından hemen hemen birebir uyarlandığı ve herhangi bir değişikliğe çok da uğramadığını göstermiş. Araştırmalarımı yaparken Vimeo'da denk geldiğim şu videoyu da aşağıda paylaşmak isterim. Hem 2 filmi hem de dizideki sahneleri kıyaslayan bu video Matthew Morettini'ye ait. Bu 3 yapımın da farklı yönetmenler, oyuncular kullanmasına rağmen karşılaştırmayı da mümkün kılmaktadır.

Morettini's Video

Her ne kadar bir yeniden çekim (remake) olsa da finali Manhunter'dan farklıdır. Sanırım kitaba daha sadık olan yapım Red Dragon. Manhunter'dan daha iyi bir film mi? Bilmiyorum. Bence kendi başına iyi bir film, ama Manhunter'ı çok iyi bilenler bu filmden ne kadar şok olacaklar bunu merak ediyorum. Sonu tamamen farklı ve çok daha gerçekçi olsa da.

* The Silence of the Lambs

FBI ajanı Clarice, “Buffalo Bill” adlı katili yakalamak için Lecter'ın yardımını ister. Aşağıda bu filmi daha detaylıca değerlendirdim.

* Hannibal

Lecter yıllar sonra Floransa'da yeniden ortaya çıkar; böylelikle Ajan Clarice yeni bir çatışmanın içine çekilir. 131 dakika süren filmin yönetmeni Ridley Scott. David Mamet ve Stephen Zaillian senaristler. Müzikleri Hans Zimmer'e ait. Başrolde Hopkins gene ve yan rollerde ise bu sefer Ajan Clarice rolünü Julianne Moore üstlenirken, diğer rollerde Gary Oldman (gene tanınmayacak halde), Ray Liotta ve İtalyan Komiser Pazzi rolünde İtalyanların meşhur Giancarlo Giannini. 87 Mil USD bütçe ile çekilmiş ve 351 Mil USD gişe yapmış, gişe açısından baya muazzam bir rakam 2001 yılına göre. IMDB puanı 6.8 olan filme verdiğim puan ise 7.1

Hannibal'ın Starling'e duyduğu ilgi veya tutkunun en yoğun görüldüğü filmdir (ayakkabı, elbise, öpüşme sahneleri vs). Kuzuların Sessizliğinden sonra yetersiz bulunan bir film olarak görülse de kendi hikaye örgüsü üzerinde izlenebilir bir tat bırakıyor film. Julianne Moore'da yeni Starling olarak hiç fena değil.

Spesifik olarak bu filmde Pazzi ve Krembler cinayetleri ve hazırlanışı gerçekten çok iyi çekilmiş ve dönemine göre çığır açmış sahneler. Pazzi'nin geçmişine gitmesi, Rönesans tutkunu olmasına istinaden 500 küsür yıl önce Pazzi ailesinin köklerine kadar inerek Medici'lerden birini öldürmesini hatırlatması ve yargılanmasının ardından infaz edilişi ve Hannibal'ın bunu Komiser Pazzi'ye birebir uygulaması (çünkü Pazzi'nin açgözlü olması) bunlar gerçekten etkileyici sahnelerdi. Krembler'ın beyin operasyonu sahneleri için kamera arkası görüntüleri de izledim. Hannibal'ı anlatan en Hannibal sahnelerden biridir. Ayrıca Gary Oldman'ın canlandırdığı Mason Verger karakteri başlı başına bir sanat eseridir. Sinema tarihindeki en başarılı prostetik makyajlardan biridir.

Kapanışı bu harika şarkı ile yapıyorum Hannibal için.

The Silence of the Lambs

Ve geldik serinin en iyi filmine.118 dakikalık 5 Oscarlı muazzam bir film ve serinin en iyi işi. IMDB puanı 8.6 benim puanım 10. 

Yönetmeni Jonathan Demme. Başrolde Hopkins ile birlikte Jodie Foster var Yan rollerde ise Scott Glenn, Ted Levine var. Ted Tally'nin senaryolaştırdığı, Thomas Harris'in 1988 tarihli romanından uyarlanan 1991 yapımı bir Amerikan psikolojik korku gerilim filmi. En iyi kurgu, en iyi ses dalında Oscar' aday olmuş, en iyi uyarlama senaryo, en iyi yönetmen, en iyi kadın oyuncu, en iyi erkek oyuncu ve en iyi film Oscarlarını almıştır. Aşağıda iplik gibi dizilmişler. IMDB top 250'de 22. sırada. 19 Mil USD bütçe ile çekilmiş ve gişede 272 Mil USD gelir elde etmiştir ki o dönem için gişe hasılatı büyüktür.

Hava pusluyken koruluk bir bölgede başlayan açılış sahnesi ve koruluğun içindeki o sinematografi ve arka plandaki müziğin uyumu muazzamdır. Daha o andan nasıl bir filmle karşı karşıya olduğunuzu anlamanızı sağlar: buhran dolu, ürkünç ve puslu. Sinematografi Tak Fujimoto'ya ve müzikleri Howard Shore'a aitdir.

FBI'da stajyer olan ve davranış bilimi departmanında ilerlemek istediğini belirtmiş olan Clarice Starling'e, amiri Jack Crawford tarafından, akıl hastanesine gitmesi ve oradaki mahkumlardan biri, aslında bir psikiyatr da olan yamyam Dr. Hannibal Lecter ile görüşmesi istenir. Amaç başka bir seri katil Buffalo Bill'i yakalamak için kendisinden ipuçları almaktır ve olaylar gelişir. Filmin konusu tam olarak bu. Bir nevi eğitimi devam eden çaylak dedektif bizim Jodie Foster. Buffalo Bill ise kurbanlarının derisini yüzen bir seri katil. Hannibal'ın verdiği bilgiler, bu katilin toplumun dayatıları sonucu istediği kadın görünümüne kavuşamaması ve bunu içselleştirmesi ve savunma mekanizmasını güçlendirmek için kadınları öldürüp derilerini yüzüp kadın giysisi yapmaya ihtiyaç duyması gibi ürpertici olaylar var. Öte yandan filmin yönetmeni Jonathan Demme ise Buffalo Bill karakteri için New York Times'a açıklaması şu şekilde: O eşcinsel bir karakter değildi. Kendinden nefret eden ve bir kadın olmayı dileyen, işkence gören bir adamdı, çünkü bu onu kendinden olabildiğince uzaklaştıracaktı.

Sir Anthony Hopkins, rolüne hazırlanmak için bir çok seri katilin dosyalarını incelemiş ve ayrıca çeşitli hapishaneleri ziyaret etmiş, hüküm giymiş katilleri incelemiş ve birtakım korkunç seri cinayetlerle ilgili bazı duruşmalara katılmış. Bu filmin bir başka güzel tarafı da Hopkins bu filmin sadece %20'sinde gözüküyor ve filmin tamamını düşündüğümüzde bu kısa bir süre, kabaca 15 dakika kadar ve bu kadar kısa süre içerisinde gösterdiği performans ile Oscar alması da Oscar tarihinde ödül alan en kısa performans. Hopkins role hazırlanış aşamasında, canlandırdığı karakteri incelerken sürüngenlerden esinlenmiş. Sürüngenler sadece istedikleri zaman ve bilinçli olarak göz kırparlar. Bu nedenle, filmde Hopkins sadece özel anlarda ve çok bilinçli bir şekilde göz kırpıyor. Ayrıca hapishane sahneleri için turuncu mahkum tulumu yerine beyaz tulum giymeyi kendisi tercih etmiş. Bununla kendisinin bilinçaltında bulunan diş hekimi korkusunun seyirciye de etki edeceğini düşünmüş.

  

Film boyunca, Clarice Starling'in cinsiyeti, sayısız erkek meslektaşı arasında bir azınlık olması nedeniyle ayırt edici bir özellik olarak vurgulanıyor. Bu asansör sahnesi ve gene aşağıda paylaştığım sahne onlardan biri, erkek egemen alanda bir kadın. Starling, 10 yaşında kuzeninin çiftliğinde yaşarken kesilmekten kurtarmaya çalıştığı kuzunun aslında tam da kendisidir. Gene asansör sahnesine bakın, erkeklerin hepsi bir kurt gibi bakıyorlar kuzuya. Bu sahnede etrafı ondan fiziksel olarak uzun ve iri insanlarla/kurtlarla çevrilir. Erkeklerle bir araya geldiği her sahnede bir kuzunun kurtların arasında kalışı gibi küçücük, çaresiz ve savunmasız resmedilmiş. Bu esnada filmin yapımı FBI'dan tam destek görmüş çünkü FBI bunu daha fazla kadın ajan işe almak için potansiyel bir araç olarak görmüş, kullanmıştır. Bu kurt kuzu metaforu filmin isminin de çıkış noktasıdır. Filmde Ajan Starling ile Hannibal arasında geçen önemli bir diyalog var. Az önce de bahsetmiştim. Starling, çocukken çiftlikte kesilmekten kurtarmaya çalışır ancak başaramaz ve kuzuların çığlıklarını zihninde kalır. Hannibal Lecter, bu travmatik anıya atıfta bulunarak ona “kuzular hâlâ çığlık atıyor mu, Clarice?” diye sorar. Filmin adı, Clarice’in kendi geçmişiyle yüzleşmesini ve masumları kurtarmaya çalışarak içindeki travmayı sonlandırmayı simgelemekte. Eğer bir gün gerçekten birini kurtarırsa, aklında kalan kuzular sessizleşecektir.

Hannibal'ın elinden Clarice ve kuzuları çizimi.

Duvarlarda Lecter tarafından çizilmiş portreler ve manzara resimleri vardır. Hatta bunlardan biri Lecter’ın hayran olduğu Floransa’ya aittir. (Dr. Lecter’ın Floransa hayranlığı Ridley Scott’ın devam filmi “Hannibal”da (2001) onun Floransa’da ortaya çıkışını da açıklar).

Dawn Baillie tarafından tasarlanan film afişi kendi başına bir sanat eseri. Çünkü filmin afişindeki kelebeğin sırtındaki desen, doğal deseni değildir. Dikkatsiz bir gözle bakarsanız gördüğünüz şey Jodie Foster'ın yüzü ve onun ağzını kapatan kelebek benzeri bir böcek. Biraz dikkatli baktığınızda ise kelebek zannedilebilecek şeyin aslında özel bir cins güve (death's-head hawkmoth) olduğunu, güvenin sırtında da bir kafatası figürü -ki bu güvenin doğal görünümü de buna benzerdir- olduğu görülmekte. Aslında bu kısım, Salvador Dalí'nin “In Voluptas Mors” adlı, yedi çıplak kadının insan kafatası gibi gösterildiği bir resmidir. Filmi izledikten sonra Ajan Sterling'i, susturulmasını, kadınların öldürülmesini iç içe işlemiş bu afişi daha iyi anlıyorsunuz.

Hannibal karakterinin romanlarının, filmlerinin ve dizilerinin üzerinden Prof. Nevzat Kaya ve Ceyhun Canikligil'in genel bir değerlendirme yaptıkları bu harika videoyu da aşağıda paylaşmak isterim.

Gelelim Amerikan Kültürüne. Aranan katilin adı Buffalo Bill ki Amerikan tarihinde bir halk kahramanıdır. Saklandığı evin içinde türlü semboller Amerika'yı temsil eder. Bunların içinde kartal simgesi, Amerikan bayrağı sık sık gösterilir.

Ve Hannibal kaçarkan öldürdüğü polisi yukarıya asar, sizce de bir kuş ya da kartal gibi durmuyor mu? Belki de Amerika'nın simgelerinden biri olan hani şu meşhur kartal... Alt metinde bir Amerikan toplumu eleştirisi yatar mı? Söz konusu Hannibal ise muhtemel çünkü kendisi Avrupalı ve daha önce belirttiğim gibi elegant, entellektüel ve soylu bir aileden geliyor. Amerikan konseptini, kültürünü, seviyesini hep küçümseyen tavrını da göz önünde bulundurursak böyle düşünmek mümkün. Bu arada sahnedeki ışık kullanımı muazzam, bana Exorcist'teki ışık kullanımını hatırlattı.

The Exorcist - 1973 - Yönetmen William Friedkin

Anthony Hopkins: If you are playing somebody who is mad, the thing is not to play him mad but to play the opposite. Play him as ultra-sane. If you're playing somebody who's evil, play the good side of him. And that makes him more scary because you humanize him because nobody is all evil. Nobody is all good, whatever those terms mean. But nobody is all one thing. So what I do as an actor is to find out what the other side of the character is. And I found out with Lecter that, in fact, I think his problem is or his peculiar psychology is... He is so totally in control of every aspect of his thinking that he is completely mad because nobody can be in that much control. İt is as if he is so sane, he's flipped over into the world of the dark and the irrational. (Eğer deli birini oynuyorsanız, önemli olan onu deli gibi oynamak değil, tam tersini oynamaktır. Onu aşırı aklı başında biri gibi oynayın. Eğer kötü birini oynuyorsanız, onun iyi yanını oynayın. Bu onu daha korkutucu hale getirir, çünkü onu insanlaştırırsınız, çünkü kimse tamamen kötü değildir. Kimse tamamen iyi de değildir, bu terimler ne anlama gelirse gelsin. Ama kimse tek bir şey asla değildir. Bu yüzden bir aktör olarak yaptığım şey, karakterin diğer tarafını bulmaktır. Lecter'da, aslında onun probleminin ya da tuhaf psikolojisinin... düşüncesinin her yönünü o kadar kontrol altında tuttuğu için tamamen deli olduğunu keşfettim, çünkü kimse o kadar kontrol altında olamaz. Sanki o kadar aklı başında ki, karanlık ve irrasyonel bir dünyaya geçmiştir)

KAYNAKÇA
* Bir Seri Katil Profili: Hannibal Lecter (https://www.artfulliving.com.tr/project/575/bir-seri-katil-profili-hannibal-lecter)

* The Silence of the Lambs — Dissecting a Scene (https://www.youtube.com/watch?v=9MktQ2eCR-4)

* Psikolojik Bağlamda Kuzuların Sessizliği İncelemesi İncelemesi (https://www.soylentidergi.com/kuzularin-sessizligi-incelemesi/)

* https://altyazi.net/bir-an/bir-an-kuzularin-sessizligi/

* Inside the Labyrinth : The Making of The Silence of the Lambs (https://www.youtube.com/watch?v=vzDLifACKug)

* Movie Summary and Analysis: ‘The Silence of the Lambs’ (https://creepycatalog.com/the-silence-of-the-lambs-moive-summary-analysis/)

* Kadın Kahramanın Yolculuğu Modeli Bağlamında Kuzuların Sessizliği Filmi Üzerine Bir İnceleme (https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1693054)

* https://www.degirmendergisi.com/2025/05/kuzularin-sessizligi-the-silence-of-the-lambs-filminin-analizi/

* The Silence of the Lambs - Who Wins the Scene? (https://www.youtube.com/watch?v=5V-k-p4wzxg)

* Kuzuların Sessizliği'nde nasıl bir feminizm mesajı var? (https://www.bbc.com/turkce/vert-cul-39207140)

* Kuzuların Sessizliği: Kötülüğe Duyulan Tuhaf Saygı ve Dehanın Gölgesi (https://mediumturkiye.com/kuzular%C4%B1n-sessizli%C4%9Fi-k%C3%B6t%C3%BCl%C3%BC%C4%9Fe-duyulan-tuhaf-sayg%C4%B1-ve-dehan%C4%B1n-g%C3%B6lgesi-f383a05df054)

* Kuzuların Sessizliği Neden Feminist Bir Öyküdür? (https://dusunbil.com/kuzularin-sessizligi-neden-feminist-bir-oykudur/)

* How To Terrify The Audience (https://www.youtube.com/watch?v=EzRHGS-HUdE)

* Just An Observation - The Psychology of Hannibal Lecter (https://www.youtube.com/watch?v=PhMKkurUPNI)

* Just An Observation - How Anthony Hopkins Improvised as Hannibal Lecter (https://www.youtube.com/watch?v=_YpAH8ufRwY)

* Kuzuların Sessizliği ve Kamera-Seyirci İlişkisi (https://sanatlog.com/sinema/kuzularin-sessizligi-ve-kamera-seyirci-iliskisi/)

* Seri Katiller Neden Öldürür? - Hannibal Felsefesi | Sinemanın Filozofları #3 - Hannibal Lecter (https://www.youtube.com/watch?v=ddUbMNRk3NY)

* Bir Film Sevdim (https://birfilmsevdim.blogspot.com/2012/01/kuzularin-sessizligi.html)

* Alfanın Dünyası - Have You Heard of the Real Story of Hannibal Lecter? (https://www.youtube.com/watch?v=6PmNghbd36I)

* Filmograf - KUZULARIN SESSİZLİĞİ | NEDEN EFSANE? (https://www.youtube.com/watch?v=53C1I0vgK9I)

* A Psychological Profile of Hannibal Lecter (https://www.youtube.com/watch?v=uwl0cWv21wQ)

* The Vile Eye - Analyzing Evil: Dr. Hannibal Lecter (https://www.youtube.com/watch?v=Ct7KDCa0ui8&list=PLOuCZqcoxnTZVtuSF9P8oYqrwqQjr1xAX&index=28)